Matmata i jej domy troglodytów

Matmata leży w suchym, pokraterowanym krajobrazie w gubernatorstwie Gabès, i z drogi ledwie wygląda na zamieszkaną: rozrzucone niskie ziemne kopce i gdzieniegdzie antena satelitarna wystająca z ziemi. Berberyjskie rodziny miasta rozwiązały brutalny letni upał regionu wieki temu, kopiąc w dół zamiast budować w górę, drążąc dziedzińce i pokoje w miękkiej skale tuf kilka metrów pod powierzchnią, gdzie temperatury pozostają wyraźnie stabilniejsze niż na otwartym powietrzu.

Niektóre z tych domów-dołów są wciąż zamieszkane, kilka zamieniło się w proste pensjonaty, a jeden, Hotel Sidi Driss, jest znany daleko poza Tunezją jako miejsce kręcenia oryginalnych Gwiezdnych wojen. Cokolwiek cię tu sprowadza, to nie jest wypolerowane miejsce dziedzictwa z tablicami informacyjnymi; to działająca wioska, która przypadkiem ma niezwykłą tradycję budowlaną, i najlepsze wizyty tak ją właśnie traktują.

Gdzie	Gubernatorstwo Gabès, południowa Tunezja, około 40 km na południowy zachód od miasta Gabès
Koszt	Około 5 TND (ok. 1,50 €) za obejrzenie prywatnego dziedzińca w domu-dole; kawa lub obiad w Sidi Driss zwykle 10-25 TND (3-7,50 €)
Ile czasu potrzeba	Pół dnia na samą wioskę; pełny dzień, jeśli dodasz Toujane lub Tamezret
Dojazd	Samochód, zorganizowana wycieczka lub louage przez Gabès; około 5-6 godzin jazdy z Tunisu
Najlepszy czas	Rano lub późne popołudnie, unikając płaskiego południowego światła i najgorszego upału między majem a wrześniem

Domy wykute w skale, a nie zbudowane na niej

Podstawowy projekt jest spójny w starszych domach Matmaty: okrągły lub owalny dziedziniec jest wykopywany najpierw, zapadnięty kilka metrów w ziemię, a potem pokoje są drążone poziomo od niego na poziomie dziedzińca, czasem na dwóch kondygnacjach tam, gdzie pozwala na to skała. Nachylony tunel albo ciąg wykutych schodów łączy dziedziniec z powierzchnią, i to jedyna droga do środka. Z góry widać tylko obrzeże dołu i może niski murek; sama przestrzeń mieszkalna jest niewidoczna, dopóki nie stoisz na krawędzi, patrząc w dół. To skuteczna odpowiedź na naprawdę wrogi klimat — lata w Matmacie przekraczają 40°C, a ziemia kilka metrów w dół ledwie się waha między dniem a nocą, nie mówiąc już o porach roku.

Rodziny historycznie wykorzystywały dziedziniec jako wspólną przestrzeń społeczną, z osobnymi pokojami otwierającymi się od niego do spania, magazynowania oraz, w większych gospodarstwach, dla inwentarza czy zboża. Umeblowanie było minimalne z założenia: nisze wykute wprost w skalnych ścianach służyły jako półki i szafki, a drzwiami były często tylko otwory zawieszone tkaniną zamiast osadzonych drzwi.

Niektóre wciąż zamieszkane domy dodały dziś elektryczność i podstawową instalację wodną, ale podstawowa struktura — zapadnięty dziedziniec, drążone pokoje — niewiele się zmieniła od tego, co opisywali dziewiętnastowieczni podróżnicy. Warto powiedzieć wprost, że Matmata nie jest rekonstrukcją ani muzeum na wolnym powietrzu zbudowanym dla odwiedzających; tradycja domów-dołów to prawdziwa architektura ludowa, której wciąż używa jako swoich domów kurcząca się liczba berberyjskich rodzin, mimo że wiele innych przeniosło się do konwencjonalnych domów w nowszej części miasta.

Hotel Sidi Driss i związek z Gwiezdnymi wojnami

Hotel Sidi Driss to dom-dół, o który pyta niemal każdy odwiedzający po nazwie, bo jego podziemne pokoje i dziedziniec wykorzystano do ujęć wnętrz zagrody rodziny Larsów w oryginalnych Gwiezdnych wojnach z 1977 roku, a produkcja wróciła do Tunezji przy późniejszych filmach z serii. Hotel wykorzystuje ten związek bez przesady: na dziedzińcu jest garść oprawionych zdjęć i rekwizytów, a same pokoje są rozpoznawalnie te, które widać na ekranie, ale to wciąż skromny, działający hotel budżetowy, a nie atrakcja typu park rozrywki. Zejście na dziedziniec kosztuje niewiele lub nic, jeśli zamawiasz kawę albo obiad, a większość ludzi spędza dwadzieścia-trzydzieści minut na oglądaniu, zanim rusza dalej.

Uczciwie mówiąc, nowość niesie tę wizytę bardziej niż samo miejsce. Pokoje są małe, oświetlenie przyciemnione z założenia, i nie ma zbyt wiele materiału objaśniającego poza tym, co powie kierowca lub przewodnik. Jeśli nigdy nie widziałeś filmu, atrakcyjność znacznie spada, choć podziemna architektura wciąż jest warta krótkiego postoju sama w sobie.

Dwudniowa wycieczka między Tataouine a Matmatą zbudowana wokół miejsc kręcenia Gwiezdnych wojen obejmuje Sidi Driss razem z bardziej rozbudowanymi planami dalej na południu koło Tataouine i Ksar Hadada, co daje wątkowi Gwiezdnych wojen dużo więcej głębi niż sam postój w Matmacie. Jeśli miejsca kręcenia są dla ciebie głównym powodem, nasz dedykowany przewodnik po miejscach kręcenia Gwiezdnych wojen w południowej Tunezji mapuje cały zestaw, od Sidi Driss tutaj w Matmacie po bardziej rozbudowane plany Tatooine dalej na południu.

Inne hotele i pensjonaty troglodytów

Sidi Driss to nie jedyny podziemny hotel w Matmacie. Hotel Marhala, przekształcony zestaw domów-dołów, jest prostszy i cichszy, przyciągając podróżnych robiących pętlę na południu samochodem, a nie grupy z wycieczek jednodniowych. Diar El Barbar jest o stopień wygodniejszy, zbudowany w stylu troglodytów z bardziej nowoczesnymi pokojami wokół zapadniętych dziedzińców i, nietypowo dla Matmaty, basenem — rozsądna baza noclegowa, jeśli chcesz porządnego łóżka i prysznica po zakurzonym dniu.

Hotel	Styl	Typowy pokój dwuosobowy	Dla kogo
Hotel Sidi Driss	Oryginalny dom-dół, związany z filmem	Około 60-90 TND (18-27 €)	Postój dla fanów Gwiezdnych wojen, podróżni budżetowi
Hotel Marhala	Przekształcony dom-dół, prosty	Około 70-100 TND (21-30 €)	Cichy nocleg, podróżnicy samochodem
Diar El Barbar	Styl troglodytów z basenem	Około 150-220 TND (45-65 €)	Nocleg nastawiony na komfort

Żaden z nich nie jest luksusową nieruchomością, a pokoje są celowo małe i przyciemnione, co jest sensem projektu, a nie wadą. Jeśli przejeżdżasz tylko na parę godzin, kawa na dziedzińcu Sidi Driss pozwala zobaczyć wnętrze domu-dołu bez rezerwacji pokoju gdziekolwiek.

Dojazd do Matmaty z Tunisu, Dżerby i Gabès

Samochodem lub zorganizowaną wycieczką z Tunisu

Matmata leży około 450 km od Tunisu, a jazda zajmuje pięć-sześć godzin autostradą A1 w stronę Gabès, a potem drogą drugorzędną w głąb lądu. Bardzo niewielu odwiedzających robi to jako samodzielną jednocelową wycieczkę jednodniową ze stolicy, biorąc pod uwagę zaangażowany czas jazdy; dużo więcej sensu ma to jako jeden przystanek w dłuższej pętli południowej, obejmującej też Douz, skraj Sahary, albo oazy górskie koło Tozeur.

Dwudniowa wycieczka łącząca El Jem, Matmatę, Douz, Tozeur, Chebikę i Tamerzę to rozsądny sposób, by zobaczyć Matmatę razem z kilkoma innymi głównymi atrakcjami południa bez samodzielnej jazdy przez całą drogę.

Z Dżerby lub Gabès

Jeśli bazujesz już na Dżerbie, Matmata to dużo krótsza wyprawa, około dwie godziny drogą przez trasę Zarzis lub Médenine, i popularna wycieczka pół- lub całodniowa z resortów wyspy. Z samego miasta Gabès jest jeszcze bliżej, poniżej godziny stosunkowo bezpośrednią drogą, co czyni z Gabès praktyczną bazę, jeśli chcesz zobaczyć Matmatę bez zobowiązania się do noclegu na południu.

Louage i transport publiczny

Louage (dzielone taksówki) kursują między Gabès a Matmatą dość regularnie w ciągu dnia, i to opcja budżetowa, jeśli podróżujesz niezależnie bez wynajętego samochodu. To działająca trasa, ale dalsze połączenia z samej Matmaty do Toujane czy Tamezret są słabe, więc większość niezależnych podróżnych albo negocjuje taksówkę na pętlę już będąc w Matmacie, albo godzi się na obejrzenie tylko centrum miasta. Wynajęty samochód daje dużo więcej elastyczności w całym tym obszarze; zobacz nasze uwagi o wynajmie samochodu w Tunezji i prowadzeniu samochodu w Tunezji, jeśli rozważasz tę opcję na tle wycieczki.

Toujane, tarasy nad suchą doliną

Toujane leży około 18 km na południowy zachód od Matmaty, wznosząc się na zboczu nad doliną tarasowaną drzewami oliwnymi i figowymi, i to przydatny kontrast wobec samej Matmaty: zamiast domów-dołów wykutych w płaskiej ziemi, starsze kamienne domy Toujane wspinają się na zbocze warstwami, z ruinami ksaru (ufortyfikowanego spichlerza) wieńczącymi wzgórze nad wioską.

Jazda w górę warto zrobić powoli — kręta droga daje dobre widoki wstecz na tarasy, a sama wioska jest wystarczająco mała, by przejść ją pieszo w niecałą godzinę. Lokalni tkacze w Toujane produkują wełniane dywany i koce w geometrycznych wzorach berberyjskich, sprzedawane bezpośrednio z małych sklepów lub domów, a nie przez większą sieć suków, a ceny są ogólnie niższe niż w Tunisie, choć targowanie się jest wciąż oczekiwane.

Jest tu niewiele formalnej infrastruktury — brak kasy biletowej, brak ustalonych godzin zwiedzania — więc wizyta to po prostu spacer uliczkami, podziwianie widoku i może kupienie dywanu, jeśli jakiś przyciągnie wzrok. Łączy się naturalnie z Matmatą w pętlę półdniową, i kilka wycieczek jednodniowych z regionu pustynnego z Gabès czy Dżerby dodaje postój w Toujane obok Matmaty właśnie z tego powodu.

Tamezret i jej stara dzielnica berberyjska

Tamezret, krótka jazda na północ od Matmaty, to kolejna wioska berberyjska na wzgórzu, i wyróżnia ją coś wartego wiedzy: to jedno z niewielu miejsc w tej części Tunezji, gdzie stary język berberyjski, tamazight, wciąż jest używany przez niektórych mieszkańców obok arabskiego, zamiast zostać całkowicie zastąpionym. Stara dzielnica ma kamienne domy zbudowane na zboczu wzgórza w stylu podobnym do Toujane, z małym lokalnym muzeum przy szczycie prezentującym tradycyjny strój, narzędzia i przedmioty gospodarstwa domowego z regionu — skromnym i skąpym w oznakowanie po angielsku, ale przydatnym na dwadzieścia minut, jeśli chcesz kontekstu poza tym, co zwykle wyjaśnia kierowca.

Nowsza część Tamezret rozlała się w dół zbocza w postaci konwencjonalnej zabudowy betonowej, co warto powiedzieć uczciwie: podobnie jak w dużej części obszaru Matmaty, malownicza kamienna dzielnica to historyczne jądro, a nie całe miasto, a wyludnianie się w kierunku łatwiejszej, płaskiej zabudowy postępuje stabilnie od dekad. Odwiedzenie Tamezret razem z Toujane i Matmatą daje dość pełny obraz berberyjskich wzorców osadniczych w tym zakątku południa — domy-doły na równinie, tarasowane kamienne wioski na wzgórzach — w jednej pętli, która dodaje może dwie dodatkowe godziny do wizyty w Matmacie.

Jak naprawdę wygląda wizyta w domu-dole

Poza Hotelem Sidi Driss kilka prywatnych domów-dołów w Matmacie i okolicy otwiera swoje dziedzińce dla odwiedzających za niewielką opłatą, zwykle płaconą bezpośrednio rodzinie, a nie przez jakikolwiek formalny system biletowy. Typowa wizyta obejmuje zejście na dziedziniec, pokazanie różnych pokoi — kuchnia, magazyn, sypialnia — i czasem poczęstunek miętową herbatą, co jest uprzejmym gestem wartym drobnego napiwku, a nie obowiązkiem. To naprawdę prywatne domy albo byłe domy, nie inscenizowane rekonstrukcje, więc warto być szanującym gospodarzy gościem: pytaj przed sfotografowaniem członków rodziny i nie wchodź niezaproszony do pokoi.

Ustaw oczekiwania skromnie. Pojedyncza wizyta w domu-dole zajmuje piętnaście-dwadzieścia pięć minut i nie niesie ze sobą wiele narracji, chyba że przewodnik ją uzupełni, więc wartość leży głównie w zobaczeniu samej struktury, a nie w poznaniu wielu szczegółów historycznych na miejscu. Jeśli głębszy kontekst kulturowy ma dla ciebie znaczenie, nasz szerszy przewodnik po dziedzictwie berberyjskim w Tunezji opisuje więcej historii kryjącej się za tym, na co patrzysz, niż może dać szybki postój na dziedzińcu.

Budowanie pętli pustynnej wokół Matmaty

Ponieważ Matmata to tak długa jazda z Tunisu sama w sobie, niemal każdy wplata ją w szerszy program południowy, i jest kilka rozsądnych sposobów, by to zorganizować. Najczęstszy łączy Matmatę z Douz, miastem uznawanym za bramę Sahary, i kontynuuje w stronę Tozeur i oaz górskich, co jest mniej więcej trasą wspomnianej wcześniej dwudniowej wycieczki El Jem-Matmata-Douz-Tozeur.

Z Douz wielu podróżnych dodaje noc w samej pustyni; nocny trekking na wielbłądach na Saharze wyjeżdżający z okolic Douz daje porządną noc pod gwiazdami z dala od jakiegokolwiek miasta, co jest bardzo innym doświadczeniem niż jedno popołudniowe zatrzymanie się w Matmacie. Nasza strona o trekkingu na wielbłądach na tunezyjskiej Saharze opisuje, czego się spodziewać w siodle i jak zwykle przebiegają trasy.

Jeśli Tunis jest twoją bazą i wolisz nie prowadzić samodzielnie całej trasy, dwudniowa wycieczka na pustynię z Tunisu, Sousse lub Hammametu z nocą pod płótnem dociera do regionu pustynnego bez konieczności samodzielnego planowania logistyki, choć zwykle priorytetyzuje wydmy i doświadczenie obozu ponad wydłużony postój w Matmacie.

Planując szerszą wycieczkę, warto porównać opcje na naszej stronie Wycieczki na Saharę z Tunisu, porównanie i zdecydować między wycieczką na Saharę na dwa czy trzy dni, zależnie od tego, ile z południa chcesz objąć.

Koszty, czas i co zabrać

Sama Matmata jest niedroga: wizyty na dziedzińcach kosztują kilka dinarów, posiłek w jednej z prostych restauracji koło centrum to zwykle 15-30 TND (ok. 4,50-9 €) na osobę, a nawet nocleg w jednym z hoteli-domów-dołów rzadko przekracza 30 € za pokój dwuosobowy. Prawdziwy koszt wizyty w Matmacie to zwykle transport — paliwo albo cena wycieczki za długą jazdę — a nie cokolwiek, co wydasz na miejscu. Jeśli jedziesz dalej na południe do Ksar Ghilane albo przez Chott el Jerid, budżetuj realistycznie na kilkudniową wycieczkę, zamiast traktować Matmatę jako szybki dodatek do wakacji opartych na Tunisie.

Co założyć i zabrać

Skromne, praktyczne ubranie sprawdza się najlepiej: zakryte ramiona i kolana są mile widziane w wiosce ogólnie, a zamknięte buty pomagają na nierównych schodach schodzących do dziedzińców domów-dołów. Przynieś wodę, bo sklepy w starszej części Matmaty są ograniczone, i kapelusz, jeśli odwiedzasz między późną wiosną a wczesną jesienią, gdy otwarta przestrzeń między domami nie daje żadnego cienia. Jeśli twoja trasa kontynuuje na pustynię właściwą, zobacz naszą stronę co spakować na noc na Saharze, bo potrzeby Matmaty (słońce, kurz, skromne ubranie) to naprawdę lżejsza wersja tej samej listy.

Najlepsza pora roku i dnia

Wiosna (marzec-maj) i jesień (październik-listopad) to najwygodniejsze miesiące, z temperaturami w dzień, które sprawiają, że spacer między wioską, Toujane i Tamezret jest naprawdę przyjemny. Wizyty letnie są częste, ale wymagające — zobacz nasze uwagi o tym, jak gorąco robi się w regionie Sahary latem przed zaplanowaniem wycieczki w lipcu lub sierpniu przez ten obszar. W ciągu jednego dnia poranne światło przed dziesiątą i kilka godzin przed zachodem słońca sprawdzają się lepiej zarówno do fotografii, jak i komfortu, niż płaskie, ostre światło południa.

Błędy, których należy unikać

Najczęściej zadawane pytania o domy troglodytów w Matmacie

Ile lat mają domy-doły w Matmacie?

Nie ma jednej pewnej daty, bo tradycja rozwijała się stopniowo, a istniejące domy były przebudowywane i ponownie kopane przez pokolenia, ale styl jest ogólnie rozumiany jako liczący wieki, prawdopodobnie pochodzący sprzed rządów osmańskich w regionie. To, co widać dziś, to żywa kontynuacja techniki, a nie ruina archeologiczna, co jest częścią tego, co odróżnia to miejsce od większości innych przystanków w południowej Tunezji.

Czy ludzie naprawdę wciąż mieszkają w domach-dołach?

Niektórzy tak, choć ich liczba systematycznie spadała w miarę rozprzestrzeniania się nowszej, konwencjonalnej zabudowy w mieście. Kilka dawniej mieszkalnych domów-dołów zamieniło się w małe hotele i pensjonaty, w których odwiedzający nocują lub przez które przejeżdżają, w tym Hotel Sidi Driss, podczas gdy inne pozostają prywatnymi domami rodzinnymi, ogólnie niedostępnymi dla przypadkowych odwiedzających.

Które sceny Gwiezdnych wojen kręcono w Hotelu Sidi Driss?

Sidi Driss dostarczył scenografii wnętrz wykorzystanej dla zagrody rodziny Larsów w oryginalnym filmie z 1977 roku, a pustynne lokacje Tunezji szerzej, w tym miejsca dalej na południu koło Tataouine, wykorzystano ponownie w późniejszych filmach z serii. Sam Sidi Driss to najbardziej dostępna z tych lokacji na krótki postój, podczas gdy bardziej rozbudowane, celowo zbudowane plany są dalej na południu.

Czy przewodnik jest niezbędny, by zwiedzić Matmatę, czy mogę zwiedzać samodzielnie?

Możesz zwiedzać niezależnie samochodem, zwłaszcza dziedziniec Sidi Driss i centrum miasta, ale przewodnik lub zorganizowana wycieczka dodaje prawdziwą wartość przy wizytach w domach-dołach u prywatnych rodzin i przy znalezieniu drogi do Toujane i Tamezret, gdzie oznakowanie jest minimalne. Niezależni podróżni bez samochodu uznają przewodnika lub zorganizowaną taksówkę za niemal niezbędnych, by dotrzeć do wiosek na wzgórzach.

Jak Matmata wypada w porównaniu z półtroglodytycznymi wioskami dalej na południu, jak Chenini?

Domy-doły Matmaty są kopane prosto w dół, w płaską ziemię, podczas gdy wioski dalej na południu w stronę Tataouine, zbudowane na zboczach z pokojami jaskiniowymi wykutymi poziomo w skalnych ścianach, wykorzystują inną technikę. Obie to prawdziwa berberyjska architektura ludowa, ale wyglądają i odczuwają się różnie, więc zobaczenie obu, jeśli twój program na to pozwala, daje pełniejszy obraz tradycji budowlanych regionu, zamiast zakładać, że jedna reprezentuje drugą.

Czy mogę zanocować w jednym z hoteli troglodytów?

Tak, i to rozsądny sposób, by właściwie doświadczyć projektu domu-dołu, zamiast tylko przejść przez niego na godzinę. Pokoje są małe i prosto umeblowane z natury architektury, więc odpowiednio ustaw oczekiwania, ale noc w Hotelu Sidi Driss czy Hotelu Marhala jest tania i daje dużo lepsze wyczucie podziemnych warunków mieszkalnych niż sam dzienny postój.

Czy Matmata nadaje się na wycieczkę jednodniową z dziećmi?

Nowość domów-dołów i związek z Gwiezdnymi wojnami zwykle podoba się dzieciom, a chodzenie jest wykonalne dla większości grup wiekowych, choć schody schodzące do dziedzińców mogą być nierówne i wymagają nadzoru. Długa jazda z Tunisu to większa kwestia dla rodzin niż cokolwiek związanego z samym miejscem.

Co jeść, będąc w Matmacie?

Opcje są ograniczone, ale funkcjonalne: garść prostych restauracji koło centrum miasta serwuje standardową tunezyjską kuchnię — kuskus, grillowane mięsa, sałatki — a zarówno Hotel Sidi Driss, jak i Hotel Marhala serwują posiłki dla osób niebędących gośćmi, przejeżdżających przez okolicę. Nie oczekuj różnorodności ani wykwintności; to praktyczny przystanek na posiłek, nie cel kulinarny sam w sobie.